Tacina Jan (1909–1990), etnomuzykolog, etnograf Śląska Cieszyńskiego, pedagog.
Ur. 25 X w Oldrzychowicach (pow. jabłonkowski, obecnie w Czechach) w rodzinie chłopskiej wyznania ewangelicko-augsburskiego, był najstarszy z czworga dzieci Pawła i Zuzanny z domu Kantor.
Od r. 1922 uczył się T. w polskim gimnazjum w Cieszynie, a od r. 1925 w Seminarium Nauczycielskim w Bobrku (obecnie dzielnica Cieszyna), gdzie pod kierunkiem Karola Hławiczki opanował solfeż oraz grę na skrzypcach, fortepianie i organach. W r. 1929 wstąpił do wzorującego się na tradycjach filareckich koła przyjacielskiego «Akord» w Skoczowie, którego celem była ochrona bogactwa kultury ziemi cieszyńskiej. Od r. 1930 był nauczycielem muzyki w szkole powszechnej w Ustroniu-Dobce, gdzie pracował również po ukończeniu w r.n. Seminarium Nauczycielskiego. Równocześnie zajmował się zapisywaniem pieśni na Zaolziu i w Beskidzie Śląskim; 458 pieśni, zebranych w l. 1928–36, ukazało się w opracowaniu Józefa Ligęzy i Stefana M. Stoińskiego w antologii „Pieśni ludowe z polskiego Śląska” (Kr. 1938–9 II–III). W r. 1937 ogłosił T. pierwszy artykuł z zakresu folklorystyki Ziemia Cieszyńska. Życie ludu śląskiego w jego pieśni („Zaranie Śląskie” z. 3). W r. 1938 podjął pracę nauczyciela w Hołdunowie koło Katowic i rozpoczął studia na trzecim roku Wydz. Pedagogicznego w Śląskim Konserwatorium Muzycznym. Równocześnie był zatrudniony na stanowisku naukowym w Inst. Śląskim w Katowicach; w ramach jego prac zebrał w l. 1938–9 ponad 600 pieśni i utworów instrumentalno-tanecznych z pow. katowickiego, a niektóre z nich nagrał na ok. 50 wałkach woskowych (w większości zaginęły w czasie okupacji niemieckiej). Współpracował wtedy z Regionalnym Arch. Fonograficznym w Poznaniu i Centralnym Arch. Fonograficznym w Warszawie.
Podczas okupacji niemieckiej T. został 12 IV 1940 aresztowany przez Gestapo; po pięciotygodniowym przetrzymywaniu w więzieniu w Cieszynie wywieziono go do obozu koncentracyjnego Dachau, a następnie do obozu Mauthausen-Gusen. Zwolniony 18 II 1941, pracował przymusowo do końca drugiej wojny światowej w pobliskiej hucie w Linzu.
Po wojnie zamieszkał T. w Bielsku (od r. 1951 Bielsko-Biała) i uczył wychowania muzycznego w szkolnictwie zawodowym. W r. 1947 wznowił badania folklorystyczne w pow. cieszyńskim. Od r. 1953 był pracownikiem Państw. Inst. Sztuki w Warszawie i uczestniczył w Akcji Zbierania Folkloru Muzycznego; w ramach ekipy śląsko-dąbrowskiej pod kierunkiem Ligęzy dokumentował folklor muzyczny i taneczny w Beskidzie Śląskim, na Śląsku Górnym, Cieszyńskim i Opolskim oraz na Orawie i Żywiecczyźnie. Do poł. r. 1958 zebrał w dziewięciu powiatach woj. katowickiego 5361 pozycji (IS PAN); niektóre z nich opracował i opublikował w zbiorach: Śląskie pieśni ludowe (Czeski Cieszyn 1957), Gronie nasze gronie. Pieśni ludowe znad źródeł Olzy (z nutami i słowniczkiem gwarowym) (Kat. 1959) oraz Pieśni ludowe Śląska Opolskiego (Kat. 1963).
W r. 1956 uzyskał T. w Wyższej Szkole Muzycznej w Katowicach stopień magistra w zakresie teorii muzyki na podstawie pracy Tańce ludowe Śląska Cieszyńskiego. Kontynuowanych tam zaocznie studiów z pedagogiki prawdopodobnie nie ukończył. Od r. 1958 pracował w Inst. Śląskim w Katowicach. W serii artykułów U źródeł folkloru („Głos Ziemi Cieszyńskiej” 1959 nr 8–11, 14, 22–23, 27, 32) przedstawił sylwetki muzyków, śpiewaków, gawędziarzy, poetów ludowych i badaczy folkloru. W „Zaraniu Śląskim” opublikował w r. 1960 szkice: Ze wspomnień o Londzinach (z. 1) i Fabian Hajduk działacz ziemi opolskiej (z. 2). Jego materiały folklorystyczne ukazywały się też w periodykach regionalnych, m.in. „Kalendarzu Zwrotu” (1955, 1957–8), „Kalendarzu Śląskim” (1963–4), „Kalendarzu Beskidzkim” (1963–4, 1967–8, 1971) i „Kalendarzu Ewangelickim” (1968). Na zlecenie Śląskiego Inst. Naukowego gromadził w l. 1960–6 (od r. 1962 z Aleksandrem Kulisiewiczem) wiersze i pieśni obozowe; ich zbiór, liczący ponad 550 utworów, pt. „Polskie pieśni obozów koncentracyjnych z lat 1939–1945” (z zapisami także Antoniego Fijałkowskiego i Leona Strehla) trafił w r. 1971 do Polskiego Wydawnictwa Muzycznego w Krakowie, a następnie jako zasób archiwalny „Aleksander Kulisiewicz collection of song text notes” do United States Holocaust Memorial Museum w Nowym Jorku. Własnym nakładem wydał T. podręcznik do wychowania muzycznego w klasach I–IV szkół podstawowych. Opracował też podręcznik Nauka gry na skrzypcach lub mandolinie oparta na muzyce ludowej (Bielsko-Biała 1965).
W grudniu 1967 został T. adiunktem w Muz. Regionalnym w Bielsku-Białej (w l. 1968–73 pracował w dziale etnografii). Z ramienia Muzeum kontynuował badania folkloru muzycznego, głównie na Śląsku Cieszyńskim i Żywiecczyźnie; opisał, nagrał i zarchiwizował niemal 2 tys. pieśni, tekstów gwarowych i tańców ludowych oraz repertuary kapel. Był aktywny w pracach oddziału Polskiego Tow. Ludoznawczego w Bielsku-Białej (od r. 1972) i zespołu etnografów przy Muz. Górnośląskim w Bytomiu. Konsultował zespoły folklorystyczne i wzbogacał ich repertuar. W sumie udokumentował ok. 14 tys. pieśni i melodii tanecznych, z opisami tańców oraz charakterystykami instrumentalistów, śpiewaków, gawędziarzy i poetów ludowych. Szczególne znaczenie miała jego dokumentacja i typologia tańców śląskich. Wyniki badań przedstawił w obszernych artykułach Z prac i doświadczeń badacza tańców ludowych („Ludowość dawniej i dziś. Studia folklorystyczne”, Wr. 1973) i Folklor („Zabytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem”, Bytom 1975). W r. 1973 ukazały się w Katowicach jego kolejne podręczniki: Nauka melodii – nowy kierunek kształcenia muzycznego oraz Nauczanie muzyki na stopniu podstawowym według metody całościowej.
We wrześniu 1976 przeszedł T. na emeryturę. W tym okresie opublikował artykuły Ze wspomnień o moim zbieractwie („Kwart. Opolski” 1976 nr 4) i Charakterystyka cieszyńskich pieśni ludowych („Biul. Ludoznawczy” 1979 z. 9 s. 47–65). Pełną dokumentację i opracowaną przez siebie typologię tańców śląskich zawarł w antologii Śląskie tańce ludowe (T. 1: Śląsk Cieszyński, Bielsko-Biała 1981, T. 3: Górny Śląsk, Kat. 1987, bibliogr. prac T-y); przygotowane do druku T. 2: Śląsk Opolski i T. 4: Żywieckie pozostały w maszynopisie. W r. 1987 wydał zbiór Kolędy beskidzkie (Bielsko-Biała). Za zasługi dla kultury ludowej został wyróżniony nagrodami im. Oskara Kolberga (1977) i im. Juliusza Ligonia (1982). Z okazji 70. urodzin otrzymał w r. 1979 nagrodę woj. bielskiego i Medal Pamiątkowy Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czeskim Cieszynie. W Bielsku-Białej kierował chórami, opracowując też wykonywane przez nie pieśni ludowe i chorały dla kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, m.in. Choralnik kościelny Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, którego jednak Zbór nie zaakceptował do użytku wiernych. Potrącony przez samochód 11 XII 1990, zmarł 16 XII w szpitalu w Katowicach; został pochowany na cmentarzu Ewangelickim w Bielsku-Białej. Był odznaczony m.in. Medalem im. Karola Miarki (1983) oraz odznakami Zasłużony Działacz Kultury i «Za zasługi dla województwa bielskiego».
W zawartym w r. 1937 małżeństwie z Marią z domu Fajkis, pracownikiem administracyjnym w oświacie, miał T. dwie córki: Ewę i Marię Dorotę.
Ok. 2 tys. pieśni i tańców zinwentaryzowanych przez T-ę (w tym przygotowanych do druku pieśni bielsko-cieszyńskich, pszczyńsko-rybnickich oraz pieśni kolędniczych z Podbeskidzia) przechowuje Muz. Historyczne w Bielsku-Białej w Dziale Etnografii.
Enc. Muzycz., V; Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, Wr.–Kr. 2007 II 328–30 (fot.); Golec J., Bojda S., Słownik biograficzny Ziemi Cieszyńskiej, Cieszyn 1993 I; Leksykon czeskich i polskich muzealników Górnego Śląska, Kat. 2009; Leksykon Polaków w Republice Czeskiej i Republice Słowackiej, Opole 2013 II; Szturc J., Ewangelicy w Polsce. Słownik biograficzny XVI–XX w., W. 1998; – Bauman-Szulakowska J., Polska kultura muzyczna na Śląsku Górnym i Cieszyńskim w latach 1922–1939. Próba syntezy, Kat. 1994; Danel R., Folklorystyka ziemi cieszyńskiej, Kalendarz Beskidzki 1969 s. 166–70; Dubiel L., Badania etnograficzne na Górnym Śląsku w latach 1945–1957, Kat. 1958; Ligęza J., Przegląd prac nad folklorem Śląska w latach 1945–1955 „Lud” T. 43: 1958 s. 464; Pieczka K., Na 70-lecie urodzin Jana Taciny – folklorysty i pedagoga, Kalendarz Ewang. 1980 s. 293–7; Pośpiech J., Tradycje folklorystyczne na Śląsku w XIX i XX wieku (do roku 1939), W.–Wr. 1977 s. 147; Prejzner T., Pieśni ludowe w Beskidzie Śląskim, „Śląskie Wiad. Muzycz.” 1938 nr 4 s. 30; Szumowski M., Beskidzki Kolberg, Kalendarz Beskidzki 1967 s. 65–8; T omiczek M., Jan Tacina – śląski folklorysta muzyczny, „Podbeskidzie” 1983 z. 1–2 s. 40–2; Turek K., Jan Tacina jako śląski folklorysta muzyczny, w: Z zagadnień folkloru muzycznego na Śląsku Cieszyńskim, Red. J. Kubik, Kat. 1977 s. 138–53; taż, Sylwetki zbieraczy i badaczy muzycznego folkloru Śląska, Kat. 2001 s. 82–91; – Wspomnienia pośmiertne: „Dzien. Zachodni” 1995 nr 179, 1996 nr 132, „Kwart. Opolski” 2013 nr 4, „Lud” T. 75: 1992 s. 349–50 (B. Turno); – Akad. Muzycz. im. F. Chopina w W.: Pachelska J., Jan Tacina, współczesny folklorysta śląski i beskidzki (praca magisterska z r. 1983); B. Śląska w Kat.: sygn. R 3228–R 3229 III (Pieśni ludowe z ziemi pszczyńsko-rybnickiej, T. 1–2, mszp.); Uniw. Śląski, Filia w Cieszynie: Pietryja B., Jan Tacina. Zarys monograficzny (praca magisterska z r. 1985), Podosek M., Jan Tacina jako etnograf, pedagog i twórca muzyczny (praca magisterska z r. 1994).
Piotr Dahlig